Samenvatting
Situaties van onbegrepen gedrag vormen een groeiende maatschappelijke uitdaging, waarin zorg-, welzijns- enveiligheidsdomeinen samenkomen, maar waarin samenwerking in de praktijk vaak onder druk staat. Dit onderzoek
‘Ervaringen centraal’ van de Samenwerkplaats ‘Niet Wijken!’ heeft als doel om inzicht te verkrijgen in wat
in dergelijke situaties helpend is, door te leren van ervaringen van betrokkenen. Centraal staat de vraag hoe in
situaties van onbegrepen gedrag op een menswaardige en effectieve manier samen verantwoordelijkheid kan
worden gedragen.
Het onderzoek is opgezet als een kwalitatieve, participatieve studie en kan worden begrepen als een diepteboring
in kernervaringen. In totaal zijn 37 participanten geïnterviewd, waaronder mensen met eigen ervaringen met
onbegrepen gedrag, naasten en professionals uit de domeinen zorg, welzijn en veiligheid. Door middel van
narratieve interviews, ondersteund met visuele en arts-based werkvormen, is ruimte gecreëerd om ervaringen
in hun gelaagdheid te verkennen. De analyse is inductief uitgevoerd en aangevuld met abductieve verdieping,
waarbij kernervaringen zijn geïdentificeerd en vertaald naar meer abstracte patronen.
De analyse laat zien dat escalatie in situaties van onbegrepen gedrag vaak samenhangt met fragmentatie, onduidelijke
verantwoordelijkheden en het geïsoleerd dragen van zorg. Omgekeerd ontstaat rust en handelingsruimte
wanneer betrokkenen in verbinding blijven, rollen helder zijn en verantwoordelijkheid wordt gedeeld. Op basis
van de kernervaringen, zoals gedeeld door de participanten, zijn negen leidende principes geformuleerd: samen
zorgen, eigen stem vinden, ertoe doen, gezamenlijke grond vinden, schade dragen, schoonheid ervaren,
voorbij gedrag kijken, tegenspel bieden en vertegenwoordigd worden. Deze principes vormen gezamenlijk een
relationeel kompas, waarin ‘samen (zorgen)’ de centrale kern vormt.
De bevindingen laten zien dat onbegrepen gedrag niet adequaat begrepen of benaderd kan worden als individueel
probleem, maar ontstaat binnen relationele en maatschappelijke contexten. Effectief handelen vraagt
daarom om een fundamenteel relationele benadering, waarin zorg wordt opgevat als een gedeelde praktijk van
betrokkenen rondom de situatie. Dit impliceert een verschuiving van individuele interventies naar netwerkgerichte
samenwerking en van probleemgericht handelen naar aandacht voor verbinding, wederkerigheid en menswaardigheid.
De studie benadrukt dat de implementatie van deze benadering niet vanzelfsprekend is en afhankelijk is van organisatorische,
professionele en bestuurlijke voorwaarden. Vervolgonderzoek is nodig om te verkennen hoe de
leidende principes in verschillende contexten toegepast kunnen worden en welke impact zij hebben op uitkomsten
zoals herstel, veiligheid en samenwerking.
