Robert Doornenbal

Lid kenniskring Geestelijk Leiderschap

Meer weten??  

Bart Cusveller

Lector Verpleegkundige Beroepsethiek

Meer weten??  

Vera Prins

Student Communicatie

Meer weten??  

Cursus Filmstijlen

​Inleiding (door recensenten website Blikoponeindig)

Bij Blikoponeindig zijn wij van mening dat de inhoud van een film - de 'boodschap' - in grote mate bepaald wordt door cinematografische elementen, zoals vormgeving en stijl. In onze recensies proberen we daar dan ook altijd op in te gaan. Maar 'stijl', hoe definieer je dat nou en hoe kun je verschillende filmstijlen van elkaar onderscheiden? Hier een korte cursus over filmstijlen en wat ze kunnen betekenen voor de inhoud.

In 2001 en 2002 liet BMW een serie reclamefilms voor internet, zg. 'virals', met als titel The Hire produceren, waar beroemde regisseurs en acteurs aan meewerkten. Deze actiefilms duren niet meer dan 10 minuten en hebben twee constanten: een BMW en een chauffeur, gespeeld door de acteur Clive Owen. Verder zijn ze totaal verschillend, wat komt doordat ze allemaal verschillende, bekende regisseurs hebben, elk met hun eigen stijl. 

In deze cursus -waar bovengenoemde films centraal staan- gaat het om die stijl. 

Wat is er nou precies zo anders, hoe zie je en benoem je dat en hoe kun je daarmee iets zeggen over de 'betekenis' of 'boodschap' van een film? (Dat betekent niet dat we de films hier ook recenseren. We zullen ze vooral bespreken op filmische aspecten. Een waarde-oordeel zal dus niet gegeven worden.)

DEEL I​

We hebben het in het kader van deze cursus dan over de meest kenmerkende stilistische elementen van de film. We gebruiken het woord 'stijl' dan ook iets breder dan bijvoorbeeld in de schilderkunst, waarbij je het dan hebt over het expressionisme, of het surrealisme, of bijvoorbeeld barok of classicistisch. (Dat is in zeker zin ook logisch, want waar deze stijlen allemaal ook aan een bepaalde periode gebonden zijn, zijn de films die we hier gebruiken, allemaal gemaakt in 2001 of 2002.) 

We zullen dan ook vooral ingaan op de gebruikte filmische middelen die een bepaalde stijl bewerkstelligen.   

Maar laten we maar meteen beginnen met een film, dan wordt het vanzelf duidelijk. 

>> En maak aantekeningen als bewijs voor het doen van deze opdracht: zet deze in jouw filmdossier als OPDRACHT WEEK 3.

Ambush (00:07:42)

Regisseur: John Frankenheimer (The Manchurian Candidate; The Fixer; Ronin)
Scenario: Andrew Kevin Walker 
Acteurs: Clive Owen, Thomas Milian, Franklin Dennis Jones 

Hoewel er in deze film heel wat filmische trucs worden uitgehaald, is er één element dat duidelijk overheerst en die daarmee een heel duidelijke sfeer neerzet. Er wordt hier geen muziek gebruikt. Het enige dat je hoort, zijn de geluiden die gemaakt worden binnen het verhaal, zoals het optrekken van auto's, het geluid van motoren, het botsen van auto's, het rinkelen van glas enzovoort. En let maar eens op hoe pregnant die aanwezig zijn. Als je goed oplet, merk je dat deze geluiden versterkt en soms ook bewerkt zijn.  

Het geluid is dus een belangrijk element waar je op moet letten bij deze film. Filmmuziek wordt meestal gebruikt om de emoties te prikkelen en je bijvoorbeeld spanning te laten ervaren, of verdriet. Dat gebeurt hier dus niet, het enige wat er is, zijn de (versterkte en bewerkte) geluiden van 'de set'. Daarom zou ik hier willen spreken van een soort 'hyper-realistische' stijl: het is een versterkte vorm van het geluid uit de realiteit, die ervoor zorgt dat het allemaal extra realistisch lijkt en veel meer binnenkomt. 

Het gebruik van het achtergrondgeluid roept wel een spanning op en lijkt misschien minder manipulatief dan muziek, maar je kunt hier wel degelijk afvragen of dat echt zo is. Door deze bewerkingen en versterkingen van het geluid wordt namelijk de illusie gecreëerd dat je er als het ware echt bij bent en echt deel uitmaakt van deze achtervolging. 
 
Wanneer we het dan uiteindelijk hebben over de betekenis van deze stijl voor het totale verhaal, zou ik willen zeggen dat het hier gaat om de keiharde realiteit van de 'survival of the fittest' die geldt in de wereld die de film verbeeldt. Dit komt aan het einde van de film nog even terug in het acteren. De passagier heeft klaarblijkelijk de diamanten helemaal niet opgegeten. Ook hij heeft zijn manieren om te overleven. Manieren die het leven van de chauffeur hadden kunnen kosten... .

Titel: Chosen (00:08:17)

Regisseur: Ang Lee (Eat, drink, man, woman; Crouching Tiger, Hidden Dragon; Brokeback mountain)
Scenario: David Carter 
Acteurs: Clive Owen, Mason Lee, Sonom Gualson, Losnag Gyatso, Satoru 'Sat' Tsufura, e.a.

Waar bij Ambush de muziek geheel en al ontbrak, is die hier heel duidelijk aanwezig. En niet alleen maar aanwezig, maar in de eerste scène zowel in het verhaal als in de ondersteuning van het verhaal. Let maar op. De film begint met een blokfluit, in een soort van Chinees deuntje. We horen een luide toeter en we zien een boot aankomen. Het geluid van de toeter wordt een paar keer herhaald. Wanneer de boot is aangemeerd, horen we deze toeter(s) echter nog steeds, maar dan merken we dat het blaasinstrumenten uit een orkest zijn. Ook de blokfluit horen we nog steeds. Dan horen we langzaamaan ook wat strijkinstrumenten aanzwellen. 

Wanneer dan de eerste woorden gevallen zijn ("Wait, it's for later.") gaan deze instrumenten verder, maar de stijl is veranderd. Was het eerst een soort van oosters deuntje, nu lijkt het waarachtig wel op barok stuk muziek van bijvoorbeeld Telemann. Deze muziek voert ons zo mee het verhaal door. Er wordt nauwelijks gesproken, maar we zouden het als volgt kunnen  verwoorden, wel 'gedanst'. We zijn getuige van een vreemd soort van ballet: een auto-achtervolging, gechoreografeerd op de muziek van een kamerorkest. 

De muziek van dat orkest duurt de hele film door en is daarmee het meest kenmerkende stijl-element in deze film geworden. Het geeft de film een bepaalde 'verhevenheid' mee (vergelijk het maar eens met Ambush) en ik kan me zo voorstellen dat regisseur Ang Lee dit goed vond passen bij een film die gaat over een klaarblijkelijk 'uitverkoren' (hij heeft een gave die met de toekomst verband houdt) boeddhistisch kind.

De muziek is overigens gecomponeerd door Mychael Danna. Hij is een erg gewaardeerd componist die met de meest uiteenlopende regisseurs heeft gewerkt. Een recente film waarin muziek van zijn hand te horen is, is The Imaginarium of Dr Parnassus(Terry Gilliam)

In veel films is muziek het meest sturende element. Sommige scores (soundtracks van de film) zijn zelfs zo geslaagd dat ze los van de film een zekere reputatie hebben opgebouwd. Denk aan de muziek van Ennio Morricone uit The Good, the Bad and the Ugly.

Vaak roept alleen al het luisteren naar de muziek de spanning van de film op. In combinatie met de beelden versterkt de muziek het gevoel dat je bij de beelden krijgt. Een horrorfilm zonder muziek doet je hoegenaamd niets. Omgekeerd doet het deuntje van Jaws al bij veel mensen de rillingen over de rug lopen, zelfs zonder beeld...

Titel: Star (00:09:04)

Regisseur: Guy Ritchie (Lock, stock and two smoking barrels; Snatch; Sherlock Holmes)
Scenario: Joe Sweet, Guy Ritchie
Acteurs: Clive Owen, Madonna, Michael Beattie, Toru Tanaka Jr., DTeflon, Troy Aguayo, Woon Young Park

Voor mensen die een beetje weet hebben van populaire cultuur (popmuziek, films, televisie) is het duidelijk dat de ironie er dik bovenop ligt. Misschien wel een beetje te dik. Deze ironie wordt vooral veroorzaakt door de dialogen en de manier van acteren, zoals de eerste zin van de chauffeur: "The first thing you notice physically about this lady, is her eyes..." die direct gevolgd wordt door een shot van met een zonnebril bedekte ogen. (En inderdaad, editing -de montage van deze beelden- speelt hierbij ook een rol). De beelden die je ziet, zijn het tegenovergestelde van wat je de chauffeur hoort zeggen. En zo gaat het nog wel een tijdje door....

De ironie wordt niet alleen door de dialogen veroorzaakt, maar ook door de combinatie van de stoïcijnse dialogen met de actrice in kwestie. Er wordt gespeeld met Madonna's reputatie, wat weer extra grappig is als je weet dat regisseur Guy Ritchie in het dagelijks leven getrouwd is met Madonna (althans, op dat moment. Het huwelijk hield geen stand).

Ironie is in het postmodernisme een veel voorkomend stijlmiddel. Denk aan films als Burn after reading van Joel en Ethan Coen of The Royal Tenenbaums van Wes Anderson. Het wordt veelal gebruikt om zaken op de korrel te nemen, op een zekere afstand te plaatsen of te betwijfelen. Bepaalde elementen worden uit de werkelijkheid gelicht en vergroot, waardoor we zien hoe absurd (of soms zelfs fout) ze zijn.

>> Beschrijf zelf hoe ironie in een door jou bekeken film naar voren komt.

In het geval van Madonna is er zeker sprake van een vorm van zelfspot (om zich hiermee als pop-artiest niet te laten kennen). Je ziet het ook in films als Intolerable Cruelty;">Ocean's 13, waar de reputatie van acteurs als George Clooney en Brad Pitt op de korrel wordt genomen.

Titel: The Follow (00:08:74)

Regisseur: Wong Kar Wai (aka Kar Wai Wong) (Chungking Expres; In the mood for love)
Scenario: Andrew Kevin Walker 
Acteurs: Clive Owen, Mickey Rourke, Adriana Lima, Forest Whitaker

Van een film met een uitgesproken ironische stijl belanden we nu in een film met een uitgesproken romantische stijl. Qua genre gaan we van thriller (film 1 en 2) en komedie (film 3) naar drama. Het romantische element wordt hier grotendeels bepaald door de muziek, die hier -in tegenstelling tot de muziek bij Chosen- gebruikt wordt om je emoties te prikkelen.

Het is een beetje dromerige muziek, die je als kijker, samen met de voice-over van de chauffeur mee laat voelen met zijn gevoelens. Deze romantiek komt er uiteindelijk op neer dat de chauffeur verliefd wordt op de vrouw die hij volgt en haar uit liefde uiteindelijk laat gaan. We weten uit het plot dat hij dat mede doet omdat haar echtgenoot nou ook niet zo'n leuke vent is. Maar we voelen vooral met hem mee doordat die muziek samen met de voice-over zo'n grote invloed heeft op de 'beleving' van dat verhaal. Let ook op het tempo van de film: dit is veel trager dan bij de vorige films. De muziek en het tempo werken op elkaar in, net als bij andere films van Wong Kar-Wai. In zekere zin treden we hier een 'Aziatische' stijl binnen (al is het hier veramerikaniseerd): subtieler en langzamer dan wat we gewend zijn uit Hollywood, maar voor wie wil mee gaan zeker zo aangrijpend. Niet alles wordt meteen uitgelegd, pas tegen het einde zien we wat er aan de hand is.

Het is trouwens de moeite waard om de dialoog te bekijken in relatie tot de andere films (Star): ook hier horen we "never look into her eyes", maar hier volgt een langzame fade-in naar een blauw oog bij de actrice. De zinnen die we de chauffeur in die voice-over horen zeggen zijn geregeld op verschillende manieren op te vatten. Zo zegt hij bijvoorbeeld: "If you lose them, keep moving, hope for the best..." wat net zo goed kan slaan op het verliezen van een geliefde, als op het verliezen van het 'target' dat hij volgt. Het is niet zo duidelijk hier, we mogen zelf nadenken over de boodschap.

Titel: Powder Keg (00:10:40)

Regisseur: Alejandro González Iñárritu (Babel)
Scenario: Alejandro González Iñárritu, Guillermo Arriaga, David Carter 
Acteurs: Clive Owen, Stellan Skarsgård, Lois Smith 

DEEL II Catching light (2004) van Roy Anker is een belangrijk christelijk boek over film. Naast de metafysische kant van licht en donker in film gaat het in dat boek juist ook over film als medium waar licht een belangrijke rol bij speelt: het projecteren van licht door een lopende rol film zorgt voor bewegende beelden op het filmdoek. Niet alleen bij het afspelen van film speelt licht zo'n belangrijke rol, maar ook bij het maken van film. Film is een afgeleide van fotografie. Mede daarom wordt het camerawerk ook wel de fotografie van een film genoemd.  

In Powder Keg is het camerawerk / de fotografie ook het meest kenmerkende stijlelement. Schokkerig beeld, monochrome kleuren,  haast zwart/wit, en in een groffe korrel. Hiermee doet het 'documentaire-achtig' aan. Het lijkt op de beelden die we kennen uit journalistieke reportages of op home movies. Het is niet zo afgewerkt en nabewerkt als in Chosen en Ambush. De cameravoering bestaat uit veel point-of-view shots (waarbij je ziet wat de hoofdpersoon ziet) en er wordt gespeeld met kaders en close-ups. Dit dient om je als kijker te betrekken bij de hoofdpersoon. Het is spannend, je leeft mee... Dit heeft te maken met hoe de film is geschoten en gemonteerd. De stijl past ook heel goed bij het verhaal, dat gaat over een oorlogsfotograaf, die vreselijke dingen heeft gefotografeerd en hiervan verslag wil doen. Hij is gewond geraakt en wordt door de chauffeur opgehaald om hem in veiligheid te brengen, uit de 'powder keg' (kruidvat) van het gebied waar hij gefotografeerd heeft. Een zekere gelaagdheid van het verhaal komt aan het eind, wanneer blijkt dat degene van wie de fotograaf echt heeft leren 'kijken', blind is. Over licht en duisternis gesproken!  In deze film zijn nog veel meer filmische middelen te herkennen die het realistische element versterken. Het geluid speelt ook hier een belangrijke rol. Vergelijk het maar weer eens met de eerste twee films uit de cursus. Waar zie je parallellen en verschillen en hoe verandert dat jouw kijk op de films? Filmtip: Een belangrijke film over dit soort journalistiek is het Oscar winnende The killing fields (Roland Joffé, 1984). 

De serie The Hire kwam uit in twee seizoenen. De eerste vijf films (hierboven) verschenen in 2001, de volgende drie films (hieronder) verschenen in 2002. Een verschil is al te zien in de opening credits. Het belangrijkste verschil is echter dat deze laatste drie een stuk complexer zijn in vertelstructuur en stijl.

Titel: Beat the Devil (00:09:44)

Regisseur: Tony Scott (Top GunSpy GameDeja VuDominoThe taking of Pelham 1 2 3)
Scenario: David Fincher, David Carter, Greg Hahn, Vincent Ngo 
Acteurs: Clive Owen, Gary Oldman, James Brown, Marilyn Manson, Danny Trejo, Tony Wilson, Tommy Rae Brown, Judge Bradley 

Dat dingen niet altijd zijn wat ze lijken blijkt al gauw uit deze film en stijl speelt daarbij wederom een belangrijke rol. Beat the devil is qua stijl nog het beste te vergelijken met een muziek videoclip. 'Psychedelisch', visueel en zelfbewust (hierover later meer) kunnen we het noemen. Maar wat zorgt nou voor die sfeer? Bijna te veel om op te noemen. Kostuums, decor, belichting, editing, zoals jump-cuts ('springers': hierdoor wordt de aandacht gevestigd op het feit dat je naar film zit te kijken, het werkt vervreemdend), grafische vormgeving, zoals ondertiteling bij belangrijk aandoende zinnen en religieuze symbolen, (harde) muziek en het acteren: verschillende karakters die zichzelf spelen, of die andere karakters die zichzelf spelen nadoen. Zo komt deze film dus het meest complex over van de serie The Hire.  

Nog even iets over zelfbewustheid, een belangrijk kenmerk van films uit de laatste tien, vijftien jaar. Zelfbewuste films spelen heel erg met conventies. Brian Godawa definieert dit als volgt: "...het spelen met en bevragen van het verschil tussen werkelijkheid en fantasie, waarheid en gezichtsbedrog, fictie en non-fictie, authentiek en kunstmatig."  Hier is bijvoorbeeld het spel met waarheid en fantasie bijvoorbeeld gelegen in het feit dat de duivel gewoon iemand is bij wie je aan kunt bellen en die onderburen heeft, gek is op muziek van James Brown en die graag nadoet. Of in het feit dat zijn boze onderbuurman die vroom zijn bijbel leest, niemand minder is dan rockartiest Marilyn Manson, die in zijn muziek juist van iets heel anders blijk geeft. Waarop de duivel dan weer ironisch becommentarieert: "Do you know what racket he makes?"  

Tegelijkertijd is dit spel met waarheid en fantasie ook in de stijl weergegeven door gebruik te maken van jump-cuts: dit is een welbewuste overtreding van de conventie dat de montage van een film onzichtbaar moet zijn. Op dat moment word je je weer even bewust: oh ja, dit klopt niet, ik kijk naar een film en er is iets vreemds aan de hand. Het is dan ook de vraag of deze film iets over de werkelijkheid wil communiceren. Het becommentarieert de popcultuur op z'n eigen manier en voegt daarmee alleen maar weer een nieuw verhaal toe aan die eindeloze stroom grote en kleine verhalen die binnen de popcultuur de ronde doen. 

Titel: Hostage (00:08:48)

Regisseur: John Woo (Hard Target; Face Off; Mission Impossible II)
Scenario: David Carter, Greg Hahn, Vincent Ngo 
Acteurs: Clive Owen, Maury Chaykin, Kathryn Morris, Darius McCrary, Gerry Becker, James MacDonald, Robert 'Rock' Galotti, Jolyon Reese 

John Woo wordt wel geprezen om zijn gestileerde actiefilms. In deze film zien we daar veel van terug. Meteen het eerste shot is het al raak. In close-up zien we kogels neervallen, met het geluid hiervan extra geaccentueerd. Een tussenshot volgt, waarna in slow motion een kogel in het geopende magazijn (wederom in close-up) wordt gestopt. Het beeld van dit draaiende magazijn gaat door editing over in de draaiende wielen van de BMW waarin de chauffeur rijdt. Dit is nou interessante cinematografie. Hier watertanden filmliefhebbers als ik nou van. Terwijl het maar kleine details zijn in dit complexe verhaal. Maar juist door zo veel aandacht te schenken aan die details weet Woo ons te overtuigen van de complexiteit van de speurtocht naar de ontvoerde vrouw. 

Het verhaal wordt niet alleen voortgestuwd door dialogen en zaken in beeld, maar ook door achtergronddetails. Let bijvoorbeeld op de televisie die aanstaat bij de ontvoerder. Woo zet middelen in als camerabeweging en -voering (hij gebruikt bijvoorbeeld veel "crane-shots", waarbij gefilmd is van een grote kraan en wat een weids, grootschalig gevoel oproept) en bijvoorbeeld voice-over. 

>> Welke details in de film doen er nog meer toe? 

Titel: Ticker ​(00:10:14)

Regisseur: Joe Carnahan (The A-team)
Scenario: Joe Sweet, Joe Carnahan 
Acteurs: Clive Owen, Don Cheadle, F. Murray Abraham, Clifton Powell, Bruce A. Young, Jimmy Ortega, Eli Danker e.a.
(https://youtu.be/XGivBHff7hQ0)

Omdat dit een cursus is, sluiten we af met een open vraag. 

>> Welke stijlmiddelen behalve de verhaallijn zorgen ervoor dat bij Ticker de serieuze achterliggende boodschap duidelijk wordt? Deel je ervaringen met iemand anders. 

Om je op weg te helpen, kun je letten op: - de cameravoering (wat valt je op en welk effect heeft het?) - hoe wordt de montage gebruikt om het verhaal verder te brengen? - hoe zou je deze stijl benoemen? Hollywood, documentair, realistisch, ironisch, postmodern? Waarom? - wat valt je op aan de verhaalstructuur en welk effect heeft het? - welke rol speelt de muziek?

Slotopmerkingen 

Eén ding over het belang van het letten op stijl kan niet onvermeld blijven. Bij deze acht films werd herhaaldelijk de koppeling gemaakt tussen vorm en inhoud. Meestal kwam hierbij naar voren dat de stijl van de films aansloot of logisch was bij de inhoud van het verhaal. Met een oud woord noemt men dit 'decorum'. Dit betekent gepastheid, maar ook dat is een term die niet helemaal uitdrukt wat we bedoelen. De filosoof Nicholas Wolterstorff heeft het in dit verband over 'fittingness' (zie zijn boek Art in action). In de waardering van een film is dit voor ons redacteuren van Blikoponeindig ook belangrijk. Een film is beter, naarmate de stijl van de film ook past bij het thema of onderwerp van de film. Er zijn natuurlijk goede films waarbij de stijl contrasteert bij het thema, maar dit zijn  uitzonderingen. De meeste feestmuziek zet natuurlijk een vrolijke sfeer neer en geen verdrietige. 

Er zijn dus heel wat middelen waar een regisseur een bepaalde sfeer neer kan zetten. Zo hebben we hier onder meer de volgende middelen besproken: fotografie, camerabeweging, geluid, muziek, acteren, dialogen, voice over's, grafische vormgeving, kleding, belichting, decor en editing. En dan zijn er nog veel meer middelen die hier bijvoorbeeld minder pregnant aanwezig waren of die niet zo binnen deze cursus passen, zoals stunts. Een film is dus een vrij complex kunstwerk dat zich niet zomaar in een oordeel laat vangen. 

Wij hopen daarom dat deze cursus kan helpen bij het vormen van een beter oordeel over film en daarnaast natuurlijk ook dat hierdoor de waardering voor deze mooie kunstvorm vergroot wordt. Veel plezier daarom bij het kijken naar en bediscussieren van film binnen vriendenkring, kerk, bijbelstudiegroep of school!

(copyright Blik Op Oneindig / Joël Valk / gebruik met instemming betrokkenen)